Συγγραφή - Επιμέλεια
Αλεξάνδρα Καππάτου
Ψυχολόγος - Παιδοψυχολόγος
Η Αλεξάνδρα Καππάτου είναι Ψυχολόγος – Παιδοψυχολόγος από το Γαλλικό Πανεπιστήμιο PICARDIE JULES VERNE με κατεύθυνση την Kλινική Ψυχολογία και την Παιδοψυχολογία. Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι ο σχολικός εκφοβισμός;

Bullying στο σχολείο

Σχολικός εκφοβισμός (bullying) είναι η επαναλαμβανόμενη επιθετική συμπεριφορά που εκδηλώνεται από ένα ή περισσότερα παιδιά ενάντια σε ένα άλλο παιδί χωρίς να υπάρχει μεταξύ τους κάποια προηγούμενη διαμάχη.

Η επιθετική αυτή συμπεριφορά είναι κατά βάση αναίτια και άδικη απέναντι στο «θύμα».

Γιατί συμβαίνει?
Το παιδί που ασκεί εκφοβισμό επιδιώκει να επιδείξει ανωτερότητα, υπεροχή και δύναμη που το ίδιο θεωρεί ότι έχει απέναντι στο θύμα. Έτσι αισθάνεται ικανοποίηση και επιβεβαίωση έναντι του θύματος διαπιστώνοντας ότι καταφέρνει να το πληγώσει, να το υποτιμήσει αλλά και να το υποβαθμίσει.

Bullying, πείραγμα
ή κάτι άλλο;

Οι αντιπαραθέσεις, οι διαφωνίες και οι τσακωμοί ακόμα και έντονοι χαρακτηρίζουν τις σχέσεις των παιδιών από νωρίς. Έτσι όταν δύο (ή περισσότερα) παιδιά αντιδικούν, ακόμα και αν εκφράζονται με πιο βίαιο τρόπο (χτυπά το ένα το άλλο), συνήθως μετά από λίγο τα ξαναβρίσκουν. Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει εκφοβισμός.

Δεν πρέπει να συγχέουμε τον εκφοβισμό με το πείραγμα, ή τη διαμάχη, που είναι θεμιτά στις σχέσεις των παιδιών εφόσον εναλλάσσουν ρόλους, δεν πειράζουν δηλαδή πάντα το ίδιο παιδί από την παρέα, είναι ισότιμα χωρίς κάποιο από αυτά να αισθάνεται συστηματικά ότι στοχοποιείται ή αδικείται.

Ο εκφοβισμός διαφέρει από την
αντιπαράθεση ή το πείραγμα στα εξής:
  • Ο εκφοβισμός κατευθύνεται προς κάποιο συγκεκριμένο παιδί.
  • Επαναλαμβάνεται τακτικά και δεν πρόκειται για μεμονωμένο ούτε παροδικό περιστατικό.
  • Είναι φανερή η επίδειξη ισχύος από το πιο δυνατό παιδί προς το πιο αδύναμο.
  • Η βλάβη που προκαλεί το παιδί που ασκεί τον εκφοβισμό στο θύμα είναι σκόπιμη. Δεν πρόκειται δηλαδή για τυχαίο συμβάν.
Σχολικός Εκφοβισμός
Τα είδη του σχολικού
εκφοβισμού
Ο εκφοβισμός μπορεί να εκδηλωθεί με
διάφορες μορφές. Αυτές είναι:
Σωματικός εκφοβισμός

Σπρωξίματα, γροθιές, χαστούκια, φτύσιμο, τσιμπήματα, εξαναγκασμός του θύματος να κάνει πράγματα που δεν θέλει και άλλες μορφές σωματικής βίας. Είναι το πιο γνωστό είδος εκφοβισμού που γίνεται ευκολότερα αντιληπτός γιατί συνήθως αφήνει σημάδια ...

Επιπτώσεις Τα παιδιά που έχουν υποστεί αυτή την τραυματική εμπειρία αισθάνονται διαρκή φόβο, ανησυχία, έντονη ανασφάλεια, άγχος, κατάθλιψη και κάνουν αυτοκαταστροφικές σκέψεις.

Λεκτικός εκφοβισμός

Διάδοση φημών, χλευασμός, απειλές, προσβλητικά σημειώματα, χειρονομίες, κοροϊδίες, βρισιές, προσβολές, υποτιμητικά ή άλλα σχόλια.

Επιπτώσεις Ο λεκτικός εκφοβισμός, παραμένει οδυνηρός και πληγώνει το θύμα αφού καταρρακώνει την αυτοεκτίμηση και την αυτοεικόνα του ενισχύοντας την αγωνία και την ανασφάλειά του.

Έμμεσος ή συναισθηματικός / κοινωνικός
εκφοβισμός

Σκόπιμος αποκλεισμός από δραστηριότητες, απομόνωση του θύματος από τους συνομήλικούς του, αγνόηση, έκφραση υποτιμητικών σχολίων και γενικά ενέργειες που στοχεύουν στον κοινωνικό αποκλεισμό του παιδιού (π.χ. δεν το καλούν σε πάρτυ, δεν παίζουν μαζί του, το σχολιάζουν και γελάνε κ.λπ.)

Επιπτώσεις Τα παιδιά που υφίστανται κοινωνικό εκφοβισμό αισθάνονται απόρριψη, υποτίμηση, αμφιβάλλουν για τον εαυτό τους, διακατέχονται από έντονο άγχος, ανασφάλεια, θλίψη, χαμηλή αυτοεκτίμηση κ.λπ.

Σεξουαλικός εκφοβισμός

Εξευτελιστικά σχόλια για την εμφάνιση ή/και τη σεξουαλικότητα του θύματος, ανήθικες προτάσεις, άσεμνες χειρονομίες, αγγίγματα χωρίς άδεια σε απόκρυφα σημεία (στήθος, οπίσθια κ.λπ.), κατέβασμα ρούχων ή/και εσωρούχων, αποστολή σεξουαλικών μηνυμάτων κ.λπ.

Επιπτώσεις Είναι μια ιδιαίτερα αρνητική κατάσταση που επηρεάζει σημαντικά το ψυχισμό του παιδιού θύματος (άγχος , θλίψη, ανασφάλεια κ.λπ).

Ψηφιακός εκφοβισμός (cyber bullying)

Αποστολή απειλητικών, εκβιαστικών ή ταπεινωτικών sms, e-mails, texts κ.λπ., λήψη και διάδοση ακατάλληλων φωτογραφιών που εκθέτουν το θύμα μέσω social media κ.λπ. Όσοι ασκούν ψηφιακό εκφοβισμό θεωρούν ότι η ανωνυμία του διαδικτύου ή τα ψεύτικα προφίλ μπορούν να προσφέρουν καλή κάλυψη και να διασφαλίσουν ασυλία.

Επιπτώσεις Είναι σοβαρές γιατί οι πληροφορίες μπορούν να ταξιδέψουν σε πολλά άτομα μέσα σε ελάχιστο χρόνο με επακόλουθο το στιγματισμό και την διαπόμπευση του εφήβου…

Εκτός από τα παραπάνω είδη, στον εκφοβισμό συμπεριλαμβάνεται επίσης και η καταστροφή περιουσίας του θύματος (π.χ. ρούχα, βιβλία, ηλεκτρονικά είδη κ.λπ.), ο ρατσιστικός που βασίζεται σε αρνητικά σχόλια ή επιθέσεις με αφορμή την καταγωγή ή τη διαφορετικότητα
Η κατάσταση στην
Ελλάδα και στον Κόσμο

Πριν από λίγα χρόνια, η UNESCO δημοσιοποίησε μία έρευνα σχετικά με τον σχολικό εκφοβισμό σε 144 χώρες. (Behind the numbers: ending school violence and bullying, 2019). Σύμφωνα με τα στοιχεία που αναδείχτηκαν μέσα από αυτήν, σχεδόν ένα στα τρία παιδιά (32%) έχει δεχτεί εκφοβισμό από τους συμμαθητές του στο σχολείο τουλάχιστον μία φορά μέσα σε ένα μήνα…

Τα πρωτεία φαίνεται ότι κατέχει ο σωματικός εκφοβισμός καθώς είναι ο πιο συχνός τύπος εκφοβισμού σε πολλές χώρες, με εξαίρεση τη Βόρεια Αμερική και την Ευρώπη, όπου φαίνεται να υπερτερεί ο ψυχολογικός εκφοβισμός. Δεύτερος φαίνεται ότι έρχεται ο σεξουαλικός εκφοβισμός.

Ο σχολικός εκφοβισμός επηρεάζει τόσο τα αγόρια όσο και τα κορίτσια. Από την έρευνα φάνηκε ωστόσο ότι ο σωματικός εκφοβισμός είναι πιο συχνός στα αγόρια, ενώ ο ψυχολογικός στα κορίτσια. Ο ψηφιακός εκφοβισμός φαίνεται επίσης να είναι σε τροχιά ανόδου.

Η ίδια έρευνα προσπάθησε να απαντήσει και στο ερώτημα «ποια παιδιά είναι πιο πιθανό να πέσουν θύματα του bullying». Η απάντηση ήταν «τα παιδιά που θεωρούνται διαφορετικά με οποιονδήποτε τρόπο». Συνήθως πάντως τα παιδιά που ασκούν εκφοβισμό τους επιτίθενται με αφορμή τη σωματική τους εμφάνιση. Άλλοι συχνοί λόγοι είναι η φυλή, η εθνικότητα ή το χρώμα των θυμάτων.

Ένα θετικό που ανέδειξε η έκθεση, είναι ότι τα μέτρα κατά του εκφοβισμού φαίνεται ότι αποδίδουν καθώς το bullying παρουσίασε μείωση στις χώρες που έχουν πάρει μέτρα για την καταπολέμησή. Μερικά από αυτά τα μέτρα ήταν η προώθηση ασφαλούς και θετικού κλίματος στα σχολεία, οργανωμένα συστήματα αναφοράς και παρακολούθησης των περιστατικών, ειδικά σχεδιασμένα προγράμματα με κατάρτιση και υποστήριξη των εκπαιδευτικών, σύστημα υποστήριξης για τα θύματα, προγράμματα ενδυνάμωσης και συμπερίληψης των μαθητών κ.ά.

Πανελλήνια έρευνα για το σχολικό έτος2022-2023, που πραγματοποιήθηκε από το «Χαμόγελο του Παιδιού» με τη συμμετοχή 2.293 παιδιών από όλες τις σχολικές βαθμίδες, έδειξε τα εξής:

  • 1 στα 3 παιδιά (32,4%) πανελλαδικά δέχεται εκφοβισμό
  • Στην Πελοπόννησο, το αντίστοιχο ποσοστό είναι 1 στα 2 παιδιά (48,8%)! Σχεδόν αντίστοιχο είναι το ποσοστό(42,1%) και στην Περιφέρεια της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης.
  • 1 στα 6 παιδιά σε όλη τη χώρααισθάνονται ότι το σχολείο δεν τους μαθαίνει να μην εκφοβίζουν τους συμμαθητές τους.
  • Τα κορίτσια, τα παιδιά από άλλεςχώρες, τα πιο φτωχά παιδιά καθώς και τα παιδιά μονογονεϊκών οικογενειών (μεμονογονέα μητέρα) είναι πιο πιθανό να θυματοποιηθούν.
  • Λίγο παλιότερη έρευνα πουέγινε από το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας (ΕΠΙΨΥ) («Πανελλήνια έρευνα για τις συμπεριφορές που συνδέονται με την υγεία τωνεφήβων-μαθητών» - HBSC/WHO, 2018) στην οποία συμμετείχαν 3.863 μαθητές της ΣΤ΄Δημοτικού, της Β΄ Γυμνασίου και της Α΄ Λυκείου από 238 σχολεία της χώρας, είχε δείξει ότι:

    • 1 στους 5 εφήβους (19,1%)υπέστη εκφοβισμό στο σχολείο τουλάχιστον 1-2 φορές τους τελευταίους 2 μήνεςπριν τη διεξαγωγή της έρευνας
    • 1 στους 7 εφήβους (14,2%)έκανε ο/η ίδιος/α εκφοβισμό σε άλλους μαθητές.
    • 2,6% των εφήβων υφίστανταιεκφοβισμό αρκετές φορές την εβδομάδα.
Που οφείλεται
Το φαινόμενο του bullying είναι σύνθετο και περίπλοκο. Υπεισέρχονται διάφοροι παράγοντες ατομικοί, κοινωνικοί και περιβαλλοντικοί. Κάποιοι από αυτούς είναι:
  • Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και η προσωπικότητα κάθε παιδιού (και αυτού που ασκεί εκφοβισμό αλλά και του αποδέκτη).
  • Το οικογενειακό περιβάλλον συγκεκριμένα οι σχέσεις και η έκφραση μεταξύ των γονέων, η ύπαρξη βίας στη γονεϊκή σχέση, η επικοινωνία γονιών παιδιού, ο τρόπος που διαπαιδαγωγούν το παιδί τους κ.λπ.
  • Η κουλτούρα που καλλιεργείται στο σχολείο για την βία αλλά και η στάση των εκπαιδευτικών απέναντι στη βία καθώς τα παιδιά επηρεάζονται όχι μόνο από τους γονείς αλλά και από τους δασκάλους τους.
  • Η συστηματική ενασχόληση του παιδιού με τα ηλεκτρονικά παιχνίδια που συνήθως εμπεριέχουν βία, η χωρίς όρια έκθεση των παιδιών από νωρίς στα social media με τα παντός είδους μηνύματά τους, παρακολούθηση από τους τηλεοπτικούς δέκτες διαφόρων αρνητικών συμβάντων π.χ. πόλεμοι, γυναικοκτονίες, ακραία περιστατικά εκφοβισμού κ.λπ. Έρευνες έχουν δείξει ότι η συστηματική έκθεση των παιδιών σε βίαιο περιεχόμενο, αυξάνει τις πιθανότητες να γίνουν επιθετικά και τα ίδια.
  • Η δυνατότητα που έχουν τα παιδιά να επικοινωνήσουν με τους γονείς αλλά και τους εκπαιδευτικούς τους σχετικά με θέματα που τα απασχολούν. Όσο καλύτερη η επικοινωνία μεταξύ τους, τόσο μικρότερες είναι οι πιθανότητες να εμπλακούν σε περιστατικά εκφοβισμού είτε με το ρόλο του αποδέκτη εκφοβισμού ή με του ασκούντος.
  • Η αντιμετώπιση του περίγυρου (συμμαθητές, εκπαιδευτικοί, γονείς κ.λπ.) επίσης παίζει σημαντικό ρόλο. Κι αυτό επειδή ο εκφοβισμός βρίσκει πρόσφορο έδαφος όταν δεν αντιδράμε ή όταν το κάνουμε με λάθος τρόπο. Αν π.χ. σιωπούμε ή αν λέμε στα θύματα ότι τους άξιζε επειδή δεν αντιστάθηκαν…
  • Διάφορα κοινωνικά γεγονότα που συμβαίνουν π.χ. γενικευμένη απαξία, κλιματική αλλαγή κ.λπ.
Που συμβαίνει

Ο εκφοβισμός μπορεί να συμβεί ανά πάσα στιγμή και οπουδήποτε όμως οι πιθανότητες αυξάνονται σε μέρη και ώρες που δεν υπάρχει παρουσία ενηλίκων.
Π.χ. στο σχολείο τα περισσότερα περιστατικά συμβαίνουν πιο συχνά στα διαλείμματα σε μέρη όπως οι τουαλέτες και οι διάδρομοι.

Υπάρχουν όμως και φορές που ο εκφοβισμός συμβαίνει μέσα στην τάξη μπροστά στα μάτια των εκπαιδευτικών αν π.χ. το παιδί που ασκεί εκφοβισμό κυκλοφορεί από χέρι σε χέρι χαρτάκια με υποτιμητικά σχόλια για το παιδί που στοχοποιεί. Εκτός σχολείου, είναι πολύ πιθανό να συμβεί στις στάσεις λεωφορείων όταν οι μαθητές περιμένουν να πάνε ή να γυρίσουν από το σχολείο αλλά και στις εξωσχολικές δραστηριότητες (φροντιστήριο, αθλήματα, στην παιδική χαρά κ.λπ.).

Και φυσικά το bullying μπορεί να συμβεί ακόμα και όταν τα παιδιά βρίσκονται στο κατά τα άλλα ασφαλές περιβάλλον του σπιτιού τους αν δέχονται απειλητικά ή υβριστικά ηλεκτρονικά μηνύματα, απειλητικές φωτογραφίες κ.λπ. μέσω ίντερνετ.

Σύμφωνα με μια παλιότερη έρευνα (Pepler et al., 1997a) ένα περιστατικό εκφοβισμού σημειώνεται στο σχολείο κάθε 7 λεπτά στη διάρκεια του διαλείμματος και κάθε 25 λεπτά μέσα στην τάξη.

Επίσης, σε σχετική αμερικανική έρευνα (Indicators of School Crime and Safety: 2019, εκδ. 2020) τα παιδιά-θύματα bullying στο χώρο του σχολείου 12-18 ετών δήλωσαν ότι τα περιστατικά συνέβησαν ως εξής:

  • Διάδρομοι ή σκάλες (43.4%)
  • Αίθουσα (42.1%)
  • Κυλικείο/τραπεζαρία (26.8%)
  • Προαύλιο (21.9%)
  • Ψηφιακά (15.3%)
  • Τουαλέτες/αποδυτήρια (12.1%)
  • Σε άλλους χώρους του σχολείου (2.1%)
Ποιες ηλικίες αφορά
Μπορεί το bullying να ξεκινάει συνήθως γύρω στα 8 (οπότε και τα παιδιά αποκτάνε συνείδηση του τι σημαίνει να έχουν την εξουσία) όμως υπάρχει πιθανότητα να ξεκινήσει ακόμα νωρίτερα -αν και σε μικρότερο ποσοστό-, ήδη από την προσχολική ηλικία κατά την οποία τα παιδιά ξεκινούν την αλληλεπίδρασή τους με άλλα παιδιά εκτός σπιτιού.
Ο εκφοβισμός στην προσχολική ηλικία

Τα παιδιά προσχολικής ηλικίας κατακτούν ακόμη τις βασικές κοινωνικές δεξιότητες και έχουν ξεκινήσει να εκφράζουν πιο έντονα και με μεγαλύτερη ακρίβεια τα συναισθήματά τους. Επίσης, πολλά από αυτά είναι πια σε θέση να αντιληφθούν, ίσως όχι σταθερά, τι νιώθουν και οι γύρω τους. Επομένως από τα 3-4 χρόνια και μετά, ένα παιδί που γίνεται επιθετικό απέναντι σε κάποιο άλλο σταδιακά μπορεί να καταλάβει ότι η πράξη του μπορεί να προκαλεί πόνο στον αποδέκτη αυτής της επιθετικής συμπεριφοράς.

Βέβαια, σε αυτή την ηλικία (3-4 ετών) τα παιδιά εκφράζονται ακόμα πολύ έντονα σωματικά, επομένως συχνά μπορεί να μπερδέψουμε έναν απλό τσακωμό με εκφοβισμό. Ας θυμηθούμε ωστόσο ότι ο εκφοβισμός είναι μια επαναλαμβανόμενη επιθετική συμπεριφορά που στοχεύει σε ένα συγκεκριμένο παιδί. Σε αυτό το ηλικιακό φάσμα, μπορεί να περιλαμβάνει πειράγματα και κοινωνική απομόνωση (π.χ. δεν παίζουν μαζί του, δεν του μιλάνε στην τάξη κ.λπ.)

Ο εκφοβισμός σε τόσο μικρές ηλικίες χρειάζεται προσοχή στον εντοπισμό και στη διαχείριση γιατί από τη μία, το παιδί που ασκεί εκφοβισμό αν καταλάβει ότι η τακτική του φέρνει αποτέλεσμα και του εξασφαλίζει αυτό που θέλει, είναι πιθανό να την υιοθετήσει στο σύνολο των σχέσεών του. Από την άλλη το παιδί που υφίσταται τον εκφοβισμό, θα πάρει το μήνυμα ότι έτσι λειτουργεί ο κόσμος και ότι για να παραμείνει ασφαλές, θα πρέπει πάντα να δίνει σε αυτόν που του ασκεί εκφοβισμό αυτό που ζητάει με αποτέλεσμα τη συνεχιζόμενη θυματοποίησή του.

Πάντως, έρευνα που είχε γίνει σχετικά με τον εκφοβισμό στις προσχολικές ηλικίες (Hanish et al., 2004) είχε δείξει ότι -αρκετά συχνά- τα παιδιά που ασκούσαν εκφοβισμό μπορούσαν ταυτόχρονα να είχαν και τα ίδια υποστεί και το αντίστροφο, γεγονός που δείχνει το μέγεθος της συναισθηματικής σύγχυσης που προκαλεί στα μικρά παιδιά.

Σύμφωνα με σχετικές μελέτες:
  • 25% των αγοριών και 18% των κοριτσιών 2-5 ετών έχουν πέσει θύματα εκφοβισμού στις ΗΠΑ (Finkelhor Ormrod, & Turner, 2009)
  • 6% των παιδιών που πήγαιναν παιδικό σταθμό στην Ελβετία ήταν θύματα εκφοβισμού, 7% και θύτες και θύματα και 12% θύτες (Alsaker & Nägele, 2008).
  • Οι πιο κοινές μορφές εκφοβισμού σε αυτές τις ηλικίες φαίνεται ότι είναι η απομόνωση, η σωματική και η λεκτική βία (Monks et al., 2005).
Ο εκφοβισμός στη σχολική ηλικία
Το bullying ξεκινά να εκδηλώνεται πιο έντονα όσο τα παιδιά μεγαλώνουν. Γύρω στην ηλικία των 8-9 συνειδητοποιούν τι σημαίνει να ασκεί κανείς εξουσία και -ευκαιρίας δοθείσης- κάποια από αυτά θα προσπαθήσουν να επιβάλουν την παρουσία τους στους συμμαθητές τους που θεωρούν πιο αδύναμους. Στη φάση του δημοτικού σχολείου, ο εκφοβισμός συνήθως συνίσταται σε κοροϊδίες, στην κοινωνική απομόνωση των θυμάτων και σε σωματική βία όπως σπρωξίματα και τρικλοποδιές.
Ο εκφοβισμός στην προεφηβεία και εφηβεία

Όσο τα παιδιά πλησιάζουν στην εφηβεία, ο εκφοβισμός γίνεται πιο συχνός και εξελίσσεται διαφορετικά. Σε αυτές τις ηλικίες φαίνεται ότι πρωτοστατεί η διάδοση φημών (συχνά με τη χρήση της τεχνολογίας π.χ. chat σε social media). Αφορμές για bullying σε αυτή τη φάση μπορούν να γίνουν οι διάφορες σωματικές αλλαγές που συμβαίνουν στα παιδιά (π.χ. ανάπτυξη στήθους ή τριχοφυίας), τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα που ίσως αποκτούν (η μουσική που ακούνε, η ενασχόληση με αθλήματα κ.λπ.) και φυσικά η σεξουαλικότητα, οι σχέσεις κ.λπ. Αρκετά παιδιά ασκούν εκφοβισμό προκειμένου να εντυπωσιάσουν την παρέα στην οποία θέλουν να μπουν και να νιώσουν αποδεκτοί…

Στην εφηβεία, πολλά παιδιά τείνουν να απομακρύνονται από τους γονείς τους -στο κυνήγι της ανεξαρτησίας τους- με αποτέλεσμα να μην τους αποκαλύπτουν τι τους συμβαίνει. Όμως η εφηβεία μπορεί να είναι μία πολύ εκρηκτική περίοδος υπό το κράτος των πολλών αλλαγών που βιώνει ο έφηβος και ο εκφοβισμός σε αυτές τις ηλικίες μπορεί να φτάσει σε ακραίες μορφές. Γι’ αυτό είναι απολύτως σημαντικό, τα παιδιά να μπορούν να μιλήσουν στους γονείς τους και να βρουν σε αυτούς μια αγκαλιά.

Χαρακτηριστικά
εκφοβισμού
Όλα τα παιδιά είναι πιθανό να εμπλακούν σε περιστατικά bullying, είτε έχοντας υποστεί εκφοβισμό ή έχοντας ασκήσει εκφοβισμό καθώς κάποιες φορές μπορεί να αλλάξουν οι ρόλοι. Ωστόσο κάποια παιδιά ενδέχεται να διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο να έρθουν αντιμέτωπα με τον εκφοβισμό και κάποια άλλα έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να ασκήσουν εκφοβισμό.
Τα παιδιά που δέχονται εκφοβισμό συνήθως έχουν τα εξής χαρακτηριστικά:
  • Έχουν κάποια στοιχεία που τα κάνουν να διαφέρουν από τους συνομήλικούς τους σε έναν ή περισσότερους τομείς π.χ. είναι υπέρβαροι ή πολύ αδύνατοι, φορούν γυαλιά μυωπίας ή είναι άριστοι μαθητές ή έχουν διαφορετικό στυλ ρούχων, είναι νέα στο σχολείο ή είναι μετανάστες, έχουν κάποια αναπηρία , διαφορετικό σεξουαλικό προσανατολισμό ή δεν είναι “cool” σύμφωνα με τα υπόλοιπα παιδιά.
  • Δυσκολεύονται να αντιδράσουν στο πείραγμα των συμμαθητών τους, δείχνουν ότι τα χάνουν ενώ συχνά υφίστανται καρτερικά αυτό που τους συμβαίνει
  • Έχουν κατάθλιψη, άγχος ή χαμηλή αυτοπεποίθηση.
  • Δεν είναι δημοφιλείς, έχουν λίγους φίλους, είναι μοναχικά ή εσωστρεφή.
  • Δεν τα πάνε καλά με τους άλλους, τους θεωρούν ενοχλητικούς ή προκλητικούς ή ανταγωνιστικούς με στόχο να τραβήξουν την προσοχή.
ΠΡΟΣΟΧΗ Τα παιδιά που παρουσιάζουν κάποιο από τα παραπάνω χαρακτηριστικά δεν είναι σίγουρο και δεδομένο ότι θα υποστούν εκφοβισμό.
Τα παιδιά που κάνουν εκφοβισμό

Χωρίζονται σε 2 κατηγορίες:

  • Τα παιδιά που είναι πολύ δεμένα με τους συνομήλικους τους, έχουν δύναμη κοινωνικά, τους ενδιαφέρει πάρα πολύ η δημοτικότητά τους και τους αρέσει να είναι οι «αρχηγοί» στο περιβάλλον τους.
  • Τα παιδιά που είναι απομονωμένα από τους συνομήλικούς τους, έχουν κατάθλιψη, άγχος ή χαμηλή αυτοεκτίμηση, συμμετέχουν λιγότερο στις δραστηριότητες στο σχολείο, πιέζονται εύκολα από τους συνομήλικούς τους, δεν ταυτίζονται με τα συναισθήματα ή δεν τους αγγίζουν τα συναισθήματα των άλλων.

Είναι εξίσου πιθανόν να κάνουν εκφοβισμό τα παιδιά που παρουσιάζουν κάποια από τις παρακάτω συμπεριφορές:

  • Είναι επιθετικά ή απογοητεύονται εύκολα.
  • Δείχνουν να έχουν αυτοπεποίθηση και δεν πειθαρχούν εύκολα σε κανόνες και όρια. Μπορεί η πρώτη εντύπωση που έχουμε για τα παιδιά που ασκούν εκφοβισμό να είναι συνήθως ότι είναι πολύ «δυναμικά» παιδιά όμως πολλές μελέτες δείχνουν ότι αρκετά παιδιά προσπαθούν, μέσα από τον εκφοβισμό που ασκούν στους άλλους, να κρύψουν τα δικά τους συναισθηματικά κενά.
  • Παρουσιάζουν συναισθηματική ανωριμότητα και χαμηλή αυτοεκτίμηση.
  • Θεωρούν τη βία αποδεκτή, με αυτό το τρόπο άλλωστε επιλύουν τις διαφορές τους και είναι επιρρεπή σε αντικοινωνική συμπεριφορά.
  • Δυσκολεύονται να διαχειριστούν τον θυμό τους.
  • Δείχνουν χαμηλή ανοχή στη ματαίωση.
  • Αντιμετωπίζουν τα άλλα παιδιά ως «απειλή» ακόμα κι αν δεν υπάρχει λόγος

φτιάχνουν κλίκες και έχουν φίλους που ασκούν bullying σε άλλους.

  • Δεν έχουν αναπτύξει την ενσυναίσθηση (δεν κατανοούν ούτε συμμερίζονται τα συναισθήματα των άλλων).
  • Η επικοινωνία και η σχέση με τους γονείς τους περιγράφεται ως ελλειμματική, φτωχή και σε κάποιες περιπτώσεις ανύπαρκτη. Οι γονείς τους χαρακτηρίζονται, αυστηροί, αυταρχικοί και απόμακροι ενώ συχνά έχουν τα ίδια βιώσει παραμέληση ή και βία.
  • Πολλές φορές, αναπαράγουν τα ίδια μοτίβα και εκτός σπιτιού μια και η βία στην οικογένειά τους κανονικοποιείται.
  • Έτσι, εκφοβίζοντας άλλους, το παιδί προσπαθεί να εκτονώνει το άγχος και τη θλίψη του ή να τραβήξει την προσοχή των γονιών του
  • Μελέτες δείχνουν ότι οι επιθετικοί μαθητές συχνά πάσχουν από κατάθλιψη ή κάποια άλλη διαταραχή που παραμένει αδιάγνωστη που ίσως τα κάνει να νιώθουν ευάλωτα και μέσω του εκφοβισμού προσπαθούν να αισθανθούν πιο δυνατά και ότι έχουν τον έλεγχο.
  • Ενδεχομένως το παιδί που κάνει bullying πιέζεται από τους συμμαθητές του, των οποίων την αποδοχή αποζητά ενώ άλλα παιδιά το κάνουν γιατί πιστεύουν ότι έτσι θα αναρριχηθούν στην κοινωνική ιεραρχία του σχολείου (Faris et al., 2020)
  • Πιστεύουν άσχημα πράγματα για τους άλλους.

ΠΡΟΣΟΧΗ Τα παιδιά που κάνουν bullying δεν είναι απαραίτητα δυνατά ή πιο μεγαλόσωμα από τα παιδιά που εκφοβίζουν. Η υπεροχή που θεωρούν ότι έχουν σε σχέση με τα άλλα παιδιά μπορεί να προέλθει από διάφορες πηγές, όπως δημοτικότητα, δύναμη, γνωστική ικανότητα, και τα παιδιά που εκφοβίζουν μπορεί να έχουν κάποιο ή κάποια από αυτά τα χαρακτηριστικά.

Ποιοι άλλοι συμμετέχουν στον εκφοβισμό και ο ρόλος τους

Οι ρόλοι που παίζουν τα παιδιά στο bullying

Οι περισσότεροι γνωρίζουμε ότι οι βασικοί ρόλοι των παιδιών που εμπλέκονται στο φαινόμενο του εκφοβισμού θεωρούνται ότι είναι αυτού που ασκεί και αυτού που δέχεται. Υπάρχουν όμως και άλλοι ρόλοι, που συχνά υποτιμώνται, παρότι έχουν πολύ μεγάλη επιρροή στην εξέλιξη του εκφοβισμού.

Και αυτοί είναι των μαρτύρων ή θεατών ή παρατηρητών τα παιδιά, δηλαδή που δεν υφίστανται bullying τα ίδια, είναι όμως μπροστά όταν το υφίσταται ένα άλλο παιδί.

Αρκετές φορές πάντως, τα παιδιά που εμπλέκονται στο bullying δεν έχουν μόνο έναν ρόλο καθώς μπορεί να δέχονται εκφοβισμό π.χ. στο σχολείο και παράλληλα, τα ίδια να εκφοβίζουν άλλα παιδιά π.χ. στη γειτονιά τους ή να είναι θύματα και παράλληλα να γίνονται μάρτυρες στο bullying που υφίσταται ένα άλλο παιδί. Αυτό εξάλλου επιβεβαιώνεται και από έρευνες που έχουν γίνει σχετικά (Limber et al., 2012, Nansel et al., 2001, Salmivalli & Nieminen, 2002).

Πως συμπεριφέρονται τα παιδιά που είναι μάρτυρες του εκφοβισμού

Αυτός ο ρόλος χωρίζεται σε κατηγορίες ανάλογα με τη συμπεριφορά που θα επιδείξουν τα παιδιά – μάρτυρες στη διάρκεια του περιστατικού. Αυτές οι κατηγορίες είναι:

  • Τα παιδιά που βοηθούν στον εκφοβισμό: μπορεί να μην ξεκινούν τα ίδια το επεισόδιο όμως ενθαρρύνουν τα παιδιά που το κάνουν. Κάποιες φορές είναι πιθανό να συμμετέχουν κιόλας στην πορεία του περιστατικού κατόπιν υπόδειξης του παιδιού που ασκεί τον εκφοβισμό.
  • Tα παιδιά που ενισχύουν: δεν εμπλέκονται άμεσα στo συμβάν γίνονται όμως το κοινό που το παρακολουθεί. Συχνά γελάνε ή παρακινούν τα παιδιά που κάνουν εκφοβισμό για να συνεχίσουν δείχνοντας έτσι την αποδοχή τους σε αυτό που συμβαίνει.
  • Οι outsiders ή παρατηρητές: Είναι τα παιδιά που διατηρούν μία ουδέτερη στάση. Ούτε ενθαρρύνουν τον εκφοβισμό, ούτε όμως βοηθάνε το παιδί που εκφοβίζεται. Κάποια από αυτά τα παιδιά πιθανόν να θέλουν να βοηθήσουν αλλά δεν ξέρουν πώς.
  • Τα παιδιά που υπερασπίζονται το παιδί που εκφοβίζεται: Είναι τα παιδιά που μπαίνουν μπροστά και υπερασπίζονται ανοιχτά το παιδί που δέχεται εκφοβισμό.

Δυστυχώς, οι μάρτυρες, είτε εκούσια είτε ακούσια πολύ συχνά γίνονται κομμάτι του βασανισμού των παιδιών.

Οι επιπτώσεις του εκφοβισμού
Το bullying επηρεάζει όλα τα παιδιά που εμπλέκονται με οποιονδήποτε τρόπο. Επηρεάζει όσους το κάνουν, όσους το δέχονται και όσους το βλέπουν να ξετυλίγεται μπροστά τους. Ας δούμε τι συνέπειες μπορεί να έχει:
Παιδιά που έχουν δεχθεί εκφοβισμό μπορεί να παρουσιάσουν:
  • Παλινδρόμηση σε προηγούμενα αναπτυξιακά στάδια (π.χ. βρέχει το κρεβάτι του) κυρίως για τα μικρότερα παιδιά
  • Αλλαγές στις συνήθειες ύπνου και φαγητού (άρνηση να πάει για ύπνο, εφιάλτες, ανορεξία κ.λπ.) κυρίως τα μικρότερα παιδιά
  • Εμφάνιση φόβων που δεν υπήρχαν πριν κυρίως τα μικρότερα παιδιά
  • Αλλαγή στη συμπεριφορά τους χωρίς εμφανή λόγο π.χ. εμφανίζουν ανησυχία, έλλειψη διάθεσης, επιθετικότητα κ.λπ.
  • Άρνηση για το σχολείο προφασιζόμενα ότι πονά η κοιλιά τους, ναυτία ή άλλα ψυχοσωματικά προβλήματα (αυτό μπορεί να συμβεί προκειμένου να αποφύγουν να βρεθούν με άτομα που τους ασκούν εκφοβισμό.
  • Αλλαγές στις συνήθειες ύπνου και στη διατροφή τους.
  • Έλλειψη ενδιαφέροντος για δραστηριότητες που μέχρι πρόσφατα τα ευχαριστούσαν.
  • Ανασφάλεια και χαμηλή αυτοεκτίμηση.
  • Έλλειμμα εμπιστοσύνης στους γύρω τους.
  • Φοβίες.
  • Έντονο άγχος, θλίψη ή μοναξιά.
  • Πτώση στη σχολική τους επίδοση ενώ σταματάνε και να συμμετέχουν στην τάξη και σε άλλες δραστηριότητες στο σχολείο.
  • Είναι πιθανό να κάνουν συχνά απουσίες ή/και να εγκαταλείψουν το σχολείο.
  • Αυτοκτονικός ιδεασμός.
  • Απομόνωση.
  • Αυτοτραυματισμός.
  • Κατάχρηση ουσιών.
  • Επιθετικότητα και σκληρότητα.
  • Παραβατική συμπεριφορά.
  • «Αυτομαστίγωμα» για όσα υφίστανται από τους άλλους κ.λπ.

Παιδιά που ασκούν εκφοβισμό μπορεί να παρουσιάσουν:
  • Συμμετέχουν σε καβγάδες, βανδαλισμούς και άλλες παραβατικές συμπεριφορές.
  • Συχνά σταματούν το σχολείο.
  • Πρώιμη σεξουαλική δραστηριότητα.
  • Συχνά έχουν ποινικές καταδίκες ως ενήλικες.
  • Επιδεικνύουν κακοποιητική συμπεριφορά στους συντρόφους και στα παιδιά τους στην ενήλικη ζωή τους.
  • Χρήση αλκοόλ και ναρκωτικών ουσιών στην εφηβεία και ως ενήλικες.