Συγγραφή - Επιμέλεια
Αλεξάνδρα Καππάτου
Ψυχολόγος - Παιδοψυχολόγος
Η Αλεξάνδρα Καππάτου είναι Ψυχολόγος – Παιδοψυχολόγος από το Γαλλικό Πανεπιστήμιο PICARDIE JULES VERNE με κατεύθυνση την Kλινική Ψυχολογία και την Παιδοψυχολογία. Διαβάστε περισσότερα

Αντιμετωπίζοντας τον εκφοβισμό

Βήμα 1. Αναγνωρίζουμε τα σημάδια

Το να είμαστε σε θέση να καταλάβουμε αν ένα παιδί έχει υποστεί εκφοβισμό, είναι το πρώτο βήμα στην αντιμετώπισή του. Τις περισσότερες φορές τα παιδιά σιωπούν είτε από ντροπή, είτε από φόβο ότι θα απογοητεύσουν τους γονείς τους επειδή θα θεωρήσουν ότι είναι «δειλά» και καταλήγουν να περνάνε το μαρτύριο του εκφοβισμού ολομόναχα θεωρώντας ότι δεν αξίζουν κανέναν σύμμαχο ή ότι κανείς δε θα ενδιαφερθεί.

Το ίδιο όμως ισχύει και για τα παιδιά που εκφοβίζουν. Και αυτά μπορεί να μη μιλάνε για τις πράξεις τους είτε επειδή ξέρουν ότι δεν επιδοκιμάζετε αυτές τις συμπεριφορές είτε επειδή φοβούνται ότι η τιμωρία τους θα είναι ιδιαίτερα σκληρή, ίσως επειδή αυτό συνηθίζεται στο περιβάλλον που μεγαλώνουν. Πρέπει λοιπόν σε κάθε περίπτωση όλοι οι ενήλικες, ειδικά οι γονείς, να μάθουμε να διαβάζουμε πίσω από αυτή τη σιωπή και να βλέπουμε τα σημάδια που τόσο απεγνωσμένα προσπαθούν να μας κρύψουν. Μερικά από αυτά μπορεί να είναι:

Παιδί που εκφοβίζεται. - Πώς θα το καταλάβετε; - Υπάρχουν κάποιες ενδείξεις;
  • Αλλαγή στη συμπεριφορά του παιδιού, χωρίς εμφανή λόγο.
  • Ανεξήγητοι τραυματισμοί που προσπαθεί να τους κρύψει ή λέει δικαιολογίες.
  • Επιστρέφει από το σχολείο με ρούχα κατεστραμμένα ή έχει δήθεν ξεχάσει κάποιο στο σχολείο ή χωρίς βιβλία κλπ.
  • Διαμαρτύρεται συχνά για πονοκεφάλους ή στομαχόπονους ή άλλα ψυχοσωματικά συμπτώματα (ζαλάδα, εμετό, διάρροια κ.λπ.) που δεν εξηγούνται οργανικά. Το παιδί νιώθει άρρωστο ή προσποιείται ότι είναι άρρωστο.
  • Αλλαγές στις καθημερινές διατροφικές του συνήθειες (ανορεξία, υπερφαγία κ.λπ.).
  • Δυσκολία στον ύπνο (εφιάλτες, αϋπνίες κ.λπ.).
  • Έλλειψη ενδιαφέροντος για τα μαθήματα, πτώση επιδόσεων ή σχολική άρνηση (δεν θέλει να πάει σχολείο).
  • Κοινωνική απόσυρση.
  • Μειωμένη αυτοπεποίθηση (π.χ. μιλάει υποτιμητικά για τον εαυτό του)
  • Αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές. Π.χ. το «σκάει» από το σπίτι, ξεκινάει μια κακή συνήθεια κ.λπ.
  • Δείχνει υπερβολικά ανήσυχο.
  • Αποφεύγει να δει το κινητό ή τον υπολογιστή του (από φόβο μήπως του έχουν στείλει κάποιο απειλητικό μήνυμα).
  • Αργεί να φτάσει στο σχολείο ή να γυρίσει σπίτι (ίσως έχει πέσει θύμα επίθεσης ή έχει αναγκαστεί να πάρει έναν πιο μακρινό, αλλά πιο ασφαλή δρόμο).
  • Βρίσκει δικαιολογίες για να μην πάει στο σχολείο ή σε άλλες δραστηριότητες.
  • Αλλάζει συχνά το δρομολόγιό του προς το σχολείο ή σας ζητά να το πάτε εσείς (μήπως αποφύγει τα παιδιά που το στοχοποιούν).
  • Σας ζητά συχνά χρήματα παρότι του δίνετε αρκετό χαρτζιλίκι (μπορεί να το κλέβουν ή να το εκβιάζουν).
  • Αναφέρει την αυτοκτονία.
  • Εκφοβίζει ή θυματοποιεί άλλα παιδιά ή τα αδέλφια του, ενώ πριν δεν το συνήθιζε.
Παιδί που εκφοβίζει. - Πώς θα το καταλάβετε; - Υπάρχουν κάποιες ενδείξεις;
  • Τσακώνεται συχνά (λεκτικά ή/και σωματικά).
  • Έχετε αντιληφθεί ότι συναναστρέφεται με παιδιά που ασκούν εκφοβισμό.
  • Γίνεται εύκολα επιθετικό, ακόμη και απέναντί σας
  • Οι εκπαιδευτικοί σας λένε ότι το παιδί σας είναι απείθαρχο, δεν υπακούει τα όρια και το στέλνουν συχνά στο γραφείο του Διευθυντή ή του βάζουν «τιμωρίες».
  • Έχει ανεξήγητα παραπάνω χρήματα από το χαρτζιλίκι του ή εμφανίζεται με νέα αντικείμενα που δεν του έχετε αγοράσει εσείς.
  • Κατηγορεί άλλους για τα προβλήματά του και δεν αναλαμβάνει την ευθύνη των πράξεών του.
  • Είναι ανταγωνιστικό και δείχνει να ανησυχεί για τη δημοτικότητά του.
  •  
Βήμα 2. Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς;
Κανένας γονιός ίσως δεν είναι ποτέ αρκετά προετοιμασμένος για να αντιμετωπίσει το bullying στο σπίτι του, είτε το παιδί του έχει βιώσει εκφοβισμό είτε είναι αυτός που κάνει αυτή τη συμπεριφορά. Και στις δύο περιπτώσεις όμως, αυτό που θα βοηθήσει σημαντικά είναι να αναγνωρίσουμε και να αντιμετωπίσουμε τα βαθύτερα αίτια που οδήγησαν στον εκφοβισμό είτε από τη μία μεριά είτε από την άλλη.
Σχολικός Εκφοβισμός
Τι να κάνετε αν το παιδί έχει
υποστεί εκφοβισμό
Πολλά και διάφορα συναισθήματα κατακλύζουν τους γονείς όταν μαθαίνουν ότι το παιδί τους έχει υποστεί εκφοβισμό. Κάποια είναι οι ενοχές, ο θυμός κλπ.. Ενοχές γιατί νιώθουν ότι δεν το βοήθησαν να μάθει να προστατεύει το ίδιο τον εαυτό του. Όμως σε μια τέτοια στιγμή, το τι νιώθουμε εμείς πρέπει να μπει σε δεύτερη μοίρα και να βάλουμε σε προτεραιότητα όσα αισθάνεται το παιδί. Η σωστή στάση μας μπορεί να το βοηθήσει να αισθανθεί πιο δυνατό και ικανό να αντιμετωπίσει τα τραύματά του.
Παιδιά που δέχονται εκφοβισμό
  • Ρωτάμε το παιδί πώς θα μπορούσε να αισθανθεί ξανά ασφαλές. Π.χ. θέλει να αλλάξει θρανίο; Να πηγαίνει στο σχολείο με έναν ενήλικα τουλάχιστον στην αρχή μετά το συμβάν; Γενικά πάντως, καλό είναι να αποφεύγονται οι μεγάλες αλλαγές που ίσως μεγεθύνουν την κατάσταση στο μυαλό του παιδιού και το κάνουν να νιώσει ακόμα πιο αποκομμένο και μόνο. Και ποτέ δεν πρέπει να το πιέζουμε να κάνει κάτι που το φέρνει σε ακόμα δυσκολότερη θέση.
  • Αν πρόκειται για ψηφιακό εκφοβισμό, κρατάμε αποδείξεις για το περιστατικό (screenshot από μηνύματα και φωτογραφίες κ.λπ.)
  • Αν έχουν γίνει προσβλητικές αναρτήσεις σε κοινωνικά δίκτυα, κάνουμε αναφορά για να κατεβεί το ανεπιθύμητο περιεχόμενο.
  • Συζητάμε πώς θα μπορούσε να αντιδράσει την επόμενη φορά που θα συμβεί κάτι τέτοιο (να δείξει αδιαφορία στις προκλήσεις του δράστη, να ζητήσει βοήθεια από τους δασκάλους του, να αποφεύγει να είναι μόνο του κ.λπ.). Του δίνουμε συγκεκριμένες προτάσεις που θα μπορεί να εφαρμόσει ανάλογα με την ηλικία και την ωριμότητά του.
  • Εκτός από το παιδί, μιλάμε και με τους εκπαιδευτικούς του καθώς και με τη διεύθυνση του σχολείου για να τους ενημερώσετε για το περιστατικό. Συζητήστε αναλυτικά μαζί τους για τα βήματα που θα ακολουθηθούν από δω και πέρα.
  • Aν οι εκπαιδευτικοί δεν ανταποκριθούν ως οφείλουν, ερχόμαστε σε επαφή με άλλους γονείς (π.χ. με τον σύλλογο γονέων και κηδεμόνων) και αν πάλι δεν βρούμε υποστήριξη, καλούμε στην Εθνική γραμμή SOS 1056 (Χαμόγελο του Παιδιού) ή στην Ευρωπαϊκή Γραμμή Υποστήριξης Παιδιών 116111. Και οι δύο γραμμές λειτουργούν όλο το 24ωρο όλο τον χρόνο. Για ιδιαίτερα σοβαρό περιστατικό που χρήζει άμεσης παρέμβασης, απευθυνόμαστε στην Αστυνομία.
  • Το ρωτάμε πώς αισθάνεται και του τονίζουμε ότι δεν ευθύνεται το ίδιο. Του λέμε πόσο γενναίο το θεωρούμε που μας ανοίγεται και ότι καταλαβαίνουμε ότι αυτό που κάνει, δεν είναι εύκολο.
  • Ακούμε με προσοχή και ηρεμία αυτά που μας εκμυστηρεύεται, αποφεύγοντας τα σχόλια και το διαβεβαιώνουμε ότι θα τελειώσει άμεσα το μαρτύριό του, καθώς έχει ανάγκη να αισθανθεί ασφάλεια
  • Προσπαθούμε να καταλάβουμε για ποιον λόγο έγινε στόχος. Τι σχόλια δέχεται;
  • Το ρωτάμε για τους φίλους του (αν γνωρίζουν για τον εκφοβισμό, ποια είναι η γνώμη τους κ.λπ.) για να δούμε τι συμμάχους έχει στο σχολείο. Το προτρέπουμε να στραφεί σε αυτούς για να μην αισθάνεται μόνο του.
  • Επειδή νιώθει άσχημα εξαιτίας του χλευασμού που υφίστατο, του εξηγούμε ότι καθένας μας είναι μοναδικός και ότι η μοναδικότητά μας δεν πρέπει να μας κάνει να νιώθουμε ένοχοι για κάτι.
  • Του παρουσιάζουμε τα θετικά του σημεία και το βοηθάμε να μάθει να τα αναγνωρίζει και να τα καλλιεργεί αγνοώντας κακεντρεχή σχόλια.
  • Όσο κι αν μας περνάει από τη σκέψη να «λογαριαστούμε εμείς με το παιδί που εκφόβιζε το δικό μας δεν πρέπει να βιαζόμαστε, καθώς μπορεί να προκαλέσουμε δυσανάλογη αντίδραση ειδικά αν δεν καταφέρουμε να διατηρήσουμε την ψυχραιμία μας) και το παιδί μας να έρθει σε ακόμα πιο δύσκολη θέση. Εξάλλου, πρέπει να μάθουμε στο παιδί μας πώς να λύνει τα προβλήματά του χωρίς την άμεση εμπλοκή μας. Είναι άλλο πράγμα να το καθοδηγούμε και να είμαστε εκεί και άλλο να δίνουμε τις μάχες του αντί για το ίδιο.
Προσοχή!
  • Σαν γονείς ΔΕΝ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΟΥΜΕ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΑΣ να ανταποδώσει το bullying.
  • Σε καμία περίπτωση δεν υποτιμάμε το γεγονός και ούτε ζητάμε από το παιδί να κάνει σα να μη συμβαίνει τίποτα. Δε λέμε ποτέ στο παιδί ότι η εμπειρία αυτή δεν είναι σοβαρή και ότι μεγαλώνοντας θα το ξεχάσει. Είναι πολύ σημαντικό να σταθούμε δίπλα του και να το βοηθήσουμε.
  • Παράλληλα βάζουμε στόχο να αναπτύξει την αυτοεκτίμησή του.
  • Απευθυνόμαστε σε ειδικό ψυχικής υγείας που μπορεί να σας δώσει την κατάλληλη υποστήριξη για να βοηθήσετε αποτελεσματικά το παιδί.
Τι να κάνετε όταν το παιδί σας
εκφοβίζει άλλα παιδιά
Οι γονείς μπορεί να έλθουν σε δύσκολη θέση αναλογιζόμενοι τη συμπεριφορά τους απέναντι στο παιδί είτε επειδή ήταν αυστηροί ή αδιάφοροι στην ανάγκη του παιδιού τους για προσοχή, είτε επειδή γενικά αγνόησαν ή υποτίμησαν τις ενδείξεις ότι το παιδί τους παρουσίαζε προβλήματα στη συμπεριφορά του.
  • Συζητήστε με ηρεμία αλλά ανοιχτά με το παιδί σας για να καταλάβετε πώς αισθάνεται, για ποιο λόγο θεωρεί ότι φέρθηκε έτσι, αν το απασχολεί κάτι κ.λπ.
  • Δηλώστε του με κατηγορηματικό τρόπο ότι δεν εγκρίνετε τη συμπεριφορά του χωρίς όμως να αισθανθεί ότι το απορρίπτετε. Η γονεική αγάπη πρέπει είναι αδιαπραγμάτευτη.
  • Σιγουρευτείτε ότι το παιδί κατάλαβε ότι η συμπεριφορά του ήταν λάθος και προκάλεσε οδύνη και ψυχικό πόνο στο παιδί που είχε στοχοποιήσει χωρίς να το έχει ενοχλήσει. Ρωτήστε το πώς θα ένιωθε το ίδιο αν ήταν στην άλλη πλευρά και βοηθήστε το να καταλάβει ότι τα συναισθήματα όλων των ανθρώπων πρέπει να γίνονται σεβαστά.
  • Αναλογιστείτε τη δική σας συμπεριφορά, τη σχέση σας με το παιδί και το τρόπο που επικοινωνείτε μαζί του.
  • «Δουλέψτε» μαζί με το παιδί, ώστε να καταλάβει γιατί κάνει bullying. Για παράδειγμα:
    1. Μερικές φορές τα παιδιά κάνουν bullying για να ταιριάξουν σε ένα περιβάλλον. Δείξτε τους ότι αυτό μπορεί να γίνει με καλό τρόπο όταν συμμετέχουν σε διάφορες δραστηριότητες, όπως π.χ. σε ομαδικά σπορ όπου μπορούν να αναλάβουν έναν ρόλο ηγετικό και να κάνουν φίλους χωρίς να χρειάζεται να κάνουν bullying.
    2. Κάποιος φορές τα παιδιά αντιδρούν με αυτό τον τρόπο, όταν κάτι συμβαίνει στο σπίτι τους ή βιώνουν βία από κάποιον άλλο ή έχουν στρες. Μπορεί να έχουν στο παρελθόν υποστεί και εκείνα εκφοβισμό.
    3. Συνεργαστείτε με το σχολείο για να αναπτύξετε τις κατάλληλες συνέπειες που θα βοηθήσουν το παιδί σας να αναπτύξει την ενσυναίσθηση
  • Χρησιμοποιήστε κάποιου είδους «εργασίες» για να μάθει τι είναι «θετικό και αποδεκτό». Για παράδειγμα:
    1. Nα είναι ο υπεύθυνος μίας συζήτησης στην τάξη για το πώς μπορεί να είσαι καλός φίλος.
    2. Nα γράψει μία ιστορία για τα αποτελέσματα μίας πράξης εκφοβισμού ή τα πλεονεκτήματα μία ομαδικής δουλειάς με φίλους.
    3. Nα παίξει με ρόλους ένα σενάριο ή να κάνει μία παρουσίαση για τη σημασία της συνεργασίας ή του σεβασμού απέναντι στους άλλους.
    4. Nα κάνει μία εργασία για τα δικαιώματα των ανθρώπων και τον εκφοβισμό.
    5. Nα διαβάσει ένα βιβλίο με θέμα το bullying.
  • Κάντε μέρος της λύσης στο συμβάν του bullying, το ίδιο το παιδί. Όταν συμμετέχει ενεργά τον βοηθάτε να κατανοήσει πως οι πράξεις του επηρεάζουν τους άλλους. Το παιδί μπορεί να γράψει ένα γράμμα που ζητάει συγνώμη στο παιδί που έκανε εκφοβισμό, ή ακόμα και να πληρώσει την υλική ζημιά που προξένησε.
  • Ακόμα και όταν το συμβάν bullying έχει λυθεί, να βρίσκετε διάφορους τρόπους ώστε να καταλάβει πώς η πράξη του επηρέασε άλλους ανθρώπους. Π.χ. Παροτρύνετέ το να κάνε μία ευγενική πράξη ή μιλήστε για το τι σημαίνει να είσαι καλός φίλος.
  • Απευθυνθείτε σε ειδικό ψυχικής υγείας προκειμένου να διαχειριστείτε την κατάσταση με τον καλύτερο τρόπο και να λάβετε βοήθεια εσείς και ενδεχομένως το παιδί σας.
Προσοχή!
  • Αν υπάρχουν προβλήματα στην οικογένειά σας, που δημιουργούν άγχος και ίσως ευθύνονται σε ένα βαθμό για τη συμπεριφορά του παιδιού, κρατήστε τα -όσο γίνεται- μακριά του. Οι φωνές, οι διαφωνίες, οι εντάσεις δεν βοηθάνε.
  • Αναλογιστείτε και τη δική σας συμπεριφορά. Μήπως είστε επιθετικοί, ή μιλάτε υποτιμητικά για άλλους μπροστά στο παιδί, ή γενικά επιβραβεύετε βίαιες συμπεριφορές με εκφράσεις όπως «πήγαινε γυρεύοντας», μήπως δεν αφιερώνετε χρόνο στο παιδί; Τότε η συμπεριφορά του παιδιού δεν θα πρέπει να σας εκπλήξει…
  • Αν πρόκειται για ψηφιακό εκφοβισμό, βεβαιωθείτε ότι και η δική σας διαδικτυακή συμπεριφορά είναι η ενδεδειγμένη. Αφήνετε μόνο καλοπροαίρετα σχόλια, δεν θίγετε κανέναν online, θυμάστε και υπενθυμίζετε στα παιδιά ότι οποιαδήποτε ενέργεια στο διαδίκτυο αφήνει ίχνη για πάντα και ότι προστατεύουμε τα δεδομένα μας με σωστούς κωδικούς πρόσβασης.